Անսեռ և սեռական բազմացում

Բազմացումը կարող է լինել անսեռ կամ սեռական: Բազմացումը կենդանի օրգանիզմներին բնորոշ հիմնական հատկություններից է:
Անսեռ բազմացման ժամանակ նոր օրգանիզմի առաջացմանը մասնակցում է միայն մեկ ծնողական ձև, որից առաջանում են երկու կամ ավելի նոր՝ իրար նման օրգանիզմներ:

Սեռական բազմացմանը մասնակցում են երկու օրգանիզմ: Սեռական բազմացման ժամանակ առաջանում են մասնագիտացված սեռական բջիջներ՝ գամետներ:
Ծաղկավոր բույսերի սեռական բազմացման օրգանը ծաղիկն է, իսկ վարսանդը և առէջները նրա գլխավոր մասերն են: Որպեսզի ծաղկից առաջանա սերմերով պտուղ, անհրաժեշտ է, որ տեղի ունենա փոշոտում:

Գրականության հղումը

Բազմացում

Հարցեր՝

1. Պատրաստել տեսանյութ անսեռ և սեռական բազմացման մասին:

2. Ի՞նչ է բազմացումը:

Բազմացման շնորհիվ օրգանիզմը ստեղծում է իր նմանին: Բազմացման արդյունքում ավելանում է օրգանիզմների թվաքանակը: Սակայն ավելի կարևոր է այն, որ բազմացման արդյունքում տվյալ օրգանիզմի հիմնական հատկանիշները մշտապես պահպանվում են, քանի որ միշտ փոխանցվում են սերնդեսերունդ:

3. Որո՞նք են անսեռ և սեռական բազմացումը:

Անսեռ-Ինչպես արդեն գիտենք, բույսն իր վեգետատիվ օրգանների միջոցով, օրինակ` տերևներով, ցողունների կամ արմատների կտրոններով կարող է բազմանալ: Այս դեպքում որոշակի պայմանների առկայությամբ բույսի որևէ վեգետատիվ հատվածից սկսում են աճել բույսի մնացյալ հյուսվածքներն ու օրգանները: Արդյունքում բույսը կրկնապատկվում է` հետևաբար, բազմանում է: Բազմացման այս ձևը կոչվում է անսեռ կամ վեգետատիվ: Բազմացման այս ձևի ժամանակ բազմացմանը մասնակցում է միայն մեկ օրգանիզմ:

Սեռական-Դուք արդեն ծանոթացել եք բույսի գեներատիվ օրգաններին: Դրանք բույսի սեռական բազմացումը ապահովող և դրա արդյունքում առաջացող օրգաններն են:Բույսի սեռական օրգաններում` ծաղիկներում, ձևավորվում են հատուկ, մյուս բջիջներից տարբերվող բջիջներ: Դրանք սեռական բջիջներն են:

4. Անսեռ բազմացման ի՞նչ եղանակտներ գիտեք:
Անսեռ բազմացման ժամանակ մի բույսից առաջանում է նոր բույսը, որն առանց բացառությունների նույնական է ծնողական ձևի հետ:
5. Ի՞նչ է սպորը:
Սպորը վեգետատիվ բջիջ է, որը զարգանում է վեգետատիվ հատուկ օրգանում
6. Ի՞նչ է փոշոտումը:
Փոշեհատիկը քամու կամ միջատների միջոցով տեղափոխվում է
վարսանդի սպիի վրա. տեղի է ունենում փոշոտում։

Տնային,դասարանական

  1. Աստղանիշի փոխարեն տեղադրե՛ք համապատասխան թվանշանը,
    որպեսզի ստացված անհավասարությունը ճիշտ լինի.
    ա) 2,557 > 2,537 , գ) 10,85 < 10,95 , բ) 5,568 > 4,568 , դ) 885,621 < 885,633 ։

    1107․Կոտորակները դասավորե՛ք աճման կարգով.
    60,325 , 11,2 , 28,43 , 60,32 , 11,56 , 3291,83 , 5,6։
    աճման կարգով-5․6, 11․2,11․56,28․43,60․32,60․325,3291․83
    1108․Կոտորակները դասավորե՛ք նվազման կարգով.
    10,3 , 8,94 , –0,5 , –3,27 , 41,01 , 5,69 , –3,2։
    նվազման կարգով-41․01,10․3,8․94,5․69,-0․5,-3․2,-3,27
  1. Եռանկյան մի կողմը 2,6 սմ է։ Երկրորդ կողմը 1,5 սմ‐ով մեծ է
    առաջինից, իսկ երրորդ կողմը 1,8 սմ-ով մեծ է երկրորդից։ Գտե՛ք
    եռանկյան պարագիծը։
    1)2,6+1,5=4,1 սմ
    2)3,11+1,8=5,9 սմ
    3)2,6+4,1=6,7 սմ
    4)6,7+5,9=12,6
    Պատ․՝12,6 սմ
    1112․Կատարե՛ք գործողությունները.
    ա) 370783 ։ 1081 + (24591 – 1824) ⋅ 5=22767*5+370783 ։ 1081=113835+370783 ։ 1081=113835+343=114178
    բ) 144 ⋅ 23 + 8000 ։ 100 + 427008 ։ 1024=2622+80+417=2702+417=3119

Նյութերի և էներգիայի փոխանակություն

Նյութերի և էներգիայի փոխանակությունը կյանքի պարտադիր պայմանն է: Ապրելու համար օրգանիզմները շրջակա միջավայրից պետք է ստանան անհրաժեշտ սննդանյութեր: Բույսերը շրջակա միջավայրից ստանում են ջուր, ածխաթթու գազ, հանքային աղեր, թթվածին:

Գրականության հղումը

Հարցեր՝

1. Ի՞նչ մասերից է կազմված նյութերի փոխանակությունը:

Բուսական օրգանիզմներում լույսի ազդեցությամբ
ջրից և ածխաթթու գազից (լուսասինթեզի արդյունքում) առաջանում են օրգանական նյութեր շաքարներ:

Կենդանիների մոտ բարդ օրգանական նյութեր, վերածվում են պարզ նյութերի

և անջատվում է էներգիա: Վերջինս օգտագործվում է նոր
նյութերի սինթեզի, որոշ ներքին օրգանների աշխատան­քի և մարմնի ջերմաստիճանի պահպանման համար:
2. Թվարկե՛ք այն նյութերը, որոնք բույսերը կլանում են շրջակա միջավայրից:
Բույսերը շրջակա միջավայրից ստանում են ջուր, ածխաթթու գազ, հանքային աղեր, թթվածին:
3. Ո՞ր կենդանիներն են սառնարյուն:
Ձկների արյունատար համակարգով հոսում է թթվածնով աղքատ
արյուն, որի հետևանքով նյութափոխանակության ռեակցիաները դանդաղ են ընթանում, և բնականաբար
քիչ էներգիա է անջատվում: Անջատված էներգիան չի
ապահովում ձկան մարմնի կայուն ջերմաստիճանը.
այդ պատճառով առաջանում է կախվածություն շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանի փոփոխություններից:
Այսպիսի կենդանիներին անվանում են սառնարյուն
կենդանիներ: Սառնարյուն են նաև երկկենցաղները և
սողունները:

ԽԻԶԱԽԸ ԿԱՄ ԱՆԵՐԿՅՈՒՂԸ

1. Դուրս գրե՛ք անհասկանալի բառերը, բացատր՛եք բառարանի օգնությամբ: 
աշխարհումս-աշխարհում
երկյուղալի-վտանգավոր
կռնատակ-Թևի տակ
բաշ-Որոշ կենդանիների վզի երկար մազերի խուրձը
2. Բնութագրի՛ր  Աներկյուղին:
Անվախ էր ու խիզախ։
3. Գրի՛ր խիզախ բառի հոմանիշները և հականիշները:
հոմանիշներ խիզախ-քաջ, անվախ
հականիշները խիզախ-վախկոտ, երկչոտ
4. Հեքիաթից դուրս գրի՛ր բարբառային բառեր և արտահայտություններ, բացատրի՛ր: 
բանացնել-օգտագործել
ջլուտ-մկանոտ
ջուխտ-Զույգ
թաք կացել-թաքնվել

Մայրենի դասարանական

1. Տրված բառերը դարձրո՛ւ հոգնակի և տեղադրի՛ր նախադասությունների մեջ:

Սուզանավ, ծովախորշ, լողափ, մանր, ծովափիղ, արկղ:

Ծովափիղեր ավելի փոքր են, քան բծավոր փոկերը:

Փոկերն ափից շատ հեռու չեն գնում, մեծ մասամբ  Լողափեր ու գետաբերանների մոտ են հանդիպում:

Խորտակված  Սուզանավերի անձնակազմերը փրկելու համար հատուկ սարք են ստեղծել, որն անվանում են Մոմսենի փրկարար զանգ:

Այս ու այն կողմ թափթփված … հուշում էին, որ երեկոն սովորական ավարտ չի ունեցել:

Մայրը խոշոր ելակներն ընտրեց մուրաբայի համար, իսկ … տորթը զարդարեց:

Մարդկանց շնաձկներից պաշտպանելու համար հատուկ ցանցեր են դրել Հարավային Աֆրիկայի, Ավստրալիայի, Մեքսիկական ծոցի բոլոր … երկարությամբ:

2. Փակագծերում տրված բառերը պահանջվող թվով դի՛ր (եզակի կամ հոգնակի) և համապատասխանեցրո՛ւ նախադասությանը:

Կան ջրային … («խուզարկու»), … (որ) … (ծով) ու … (օվկիանոս) … (գանձ) են որոնում: Հայտնի են հեքիաթային … (հաջողություն): Վագներն իր … (ընկեր) հետ Ֆլորիդայի … (ափ) մոտ խորտակված իսպանական… (նավ) ավելի քան միլիոն դոլար … (արժեք) … (գանձ) է գտել: Բայց ավելի մեծ … (թիվ) են կազմում այնպիսի … (որոնող), … (որ) չեն կարողանում նույնիսկ … (որոնում) … (ծախս) փակել:

3. Տեքստում բոլոր գոյականները եզակի թվով են դրված: Որը պետք է հոգնակի դարձրո՛ւ:

Աշխարհում թանգարան շատ կա, սակայն թերևս միայն Անգլիայում է ստեղծվել ֆուտբոլին նվիրված թանգարան: Այս մարզաձևի սիրահարն այստեղ կարող է անցյալի նշանավոր մրցախաղի մասին ֆիլմ, ֆուտբոլի պատմությանը վերաբերող լուսանկար դիտել:

Թանգարանում հռչակավոր ֆուտբոլիստի մոմե արձանով սրահ կա: Այնտեղ ամեն ինչ է ցուցադրվում՝ հուշադրոշ, գավաթ, նույնիսկ՝ Պելեի շապիկը:

Տնային, դասարանական

  1. Համեմատե՛ք կոտորակները.
    ա) 3,853 > 2,64 , դ) 15,899 > 14,9 , ե) 78832,91 > 78732,91 ,
    բ) 72,93 < 73,851 , գ) 0,382 < 0,45 , զ) 663,0001 < 663,0002 ։
  2. Համեմատե՛ք կոտորակները.
    ա) –6,73 > –6,81, գ) –11,2 > –11,21, ե) –0,38 > –1,001,
    բ) –0,432 > –1,431, դ) –3,756 < –3,706, զ) –5,555 < –4,999։

    1103․Ո՞ր բնական թվերն են գտնվում հետևյալ տասնորդական
    կոտորակների միջև.
    ա) 5,68 6 6,7 , գ) 7,2 8 8,2 , ե) 2,833 3 4,11 ,
    բ) 2,001 3 3,5 , դ) 1,5 2 3,5 , զ) 7,1 8 10,2 ։
    1104․Աստղանիշի փոխարեն տեղադրե՛ք > կամ < նշանը, որպեսզի
    ստացված անհավասարությունը ճիշտ լինի.
    ա) 7,21 > 7,2 , բ) 99,2 > 98,9 , գ) 55,3 < 56,4 , դ) 3,285 > 3,185 ։

Մայրենի տնային

1. Բացատրիր, թե ինչո՞ւ տրված բառերի հոգնակին ոչ թե -ներ, այլ -եր մասնիկով է կազմվել (բառի կազմությանն ուշադրաթյուն դարձրո՛ւ):

Նախապապ-եր, ծովաշն-եր (փոկեր), հնդկահավ-եր, ճակատամարտ-եր, լաստանավ-եր, դաշտավայր-եր, գետաձի-եր:

Եթե բարդ բառի երկրորդ բառը մի վանկ ապա գրում եք հոգնակի <<եր>>։

2. Երկու խմբի գոյականները նախ վանկատի՛ր, հետո դրանց հոգնակին կազմի՛ր և օրին-աչափությունը բացատրի՛ր:

Օրինակ՝

ար – կըղ, նը – կար,

արկղ – արկղեր, նկար – նկարներ:

Ա. Վագր, աստղ, սանր, անգղ, կայսր, զեբր:

վագր վա-գըր, վագրեր
աստղ աս-տըղ, աստղեր
սանր սա-նըր, սանրեր
անգղ ան-գըղ, անգղներ
կայսր կայ-սըր, կայսրեր
զեբր զե-բըր, զեբրներ

Եթե <<ը>> հնչյունը լսվում է երկրորդ վանկում ապա ավելանում է <<եր>> բացառությամբ եթե բառը գրաբարում վերջացել է <<ն>>-ով։

Բ. Խրճիթ, ձկնիկ, դպրոց, գրիչ, կռիվ, գլուխ, տղա, կրակ:

խրճիթ խըր-ճիթ, խրճիթներ
ձկնիկ ձըկ-նիկ, ձկնիկներ
դպրոց դըպ-րոց, դպրոցներ
գրիչ գը-րիչ, գրիչներ
կռիվ կը-ռիվ,կռիվներ
գլուխ գը-լուխ, գլուխներ
տղա տը-ղա, տղաներ
կրակ կը-րակ,կրակներ

Եթե <<ը>> հնչյունը լսվում է առաջին վանկում ապա ավելանում է <<ներ>>։

3. Տրված գոյականները դարձրո՛ւ հոգնակի և տեղադրի՛ր նախադասությունների մեջ:

Անգղ, կեղտաջուր, աստղ, գետաձի, հեռագիր, ճակատամարտ:

Երկնքում մեկ-մեկ վառվեցին  աստղեր , ամեն ինչ լռեց:

Հին զինվորը հիշում է բոլոր  ճակատամարտեր , որոնց ինքը մասնակցել է:

Ցրիչը մեկ ժամում բոլոր  հեռագրերը բաժանեց:

Միայն անգղներն էին սավառնում այդ բերդի վրա:

Հետո գետաձիերը դուրս եկան ջրից ու, լայն բացելով ահռելի երախները, խոնարհվեցին հանդիսատեսներին:

Կեղտաջրերը ամեն օր գետն են լցվում ու հոսում դեպի ծով:

Դասարանական

1. Տրված գոյականները հոգնակի՛ դարձրու:

Գլուխ-գլուխներ
թվական-թվականներ
աստղ-աստղեր
երկիր-երկրներ
սենյակ-սենյակներ
հարևան-հարևաններ
ծառ-ծառեր
պտուղ-պտուղներ
տեր-տերեր
ժապավեն-ժապավեններ
մարդ-մարդիկ
կին-կանայք

2.Տրված բառերի բաղադրիչները գծիկով բաժանի՛ր: Բոլոր բառերի առաջին բադադրիչներն ի՞նչ նմանություն ունեն:

Օրինակ՝

գառնարած = գառն – արած,

բեռնակիր = բեռն – ա – կիր,

մատնել = մատն – ել:

Գառնուկ=գառն-ուկ 
բեռնել=բեռն-ել
դռնակ=դռն-ակ
թոռնիկ=թոռն-իկ
լեռնային=լեռն-ա-յին
ծոռնիկ=ծոռն-իկ
հարսնուկ=հարսն-ուկ
մատնոց=մատն-ոց 
ողնաշար=ողն-ա-շար 
ձկնկիթ=ձկն-կիթ
ոտնաման=ոտն-աման
մկնդեղ=մկն-դեղ

3. Տրված գոյականները հոգնակի՛ դարձրու: Ո՞ր մասնիկով են նրանք հոգնակի դառնում:

Բեռ-բեռեր
գառ-գառեր
դուռ-դռեր
եզ-եզեր
թոռ-թոռներ 
լեռ-լեռներ 
ծոռ-ծոռեր 
հարս-հարսեր 
ձուկ-ձկներ 
մատ-մատեր 
մուկ-մկեր 
նուռ-նուռեր

4. Տրված բառերի բաղադրիչները գծիկով բաժանի՛ր: Բոլոր բառերի վերջին բաղադրիչներն ի՞նչ նմանություն ունեն:

Հեռագիր=հեռ-ա-գիր 
հարթավայր=հարթ-ա-վայր 
լրագիր=լուր-ա-գիր
գետաձի=գետ-ա-ձի 
մեծատառ=մեծ-ա-տառ 
նստատեղ=նիստ-ա-տեղ 
առագաստանավ=առագ-աստ-ա-նավ

Ամեն մի բառում <<ա>> հոդակապ կա։